Parafia Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie

Dębe

Kościół parafialny w Dębem pod wezwaniem Zwiastowania Najświetszej Maryi Pannie

Najdawniejsze dzieje

Wieś Dębe leży w dolinie rzeki Swędrni, w odległości nieco ponad 8 kilometrów na północny-wschód od Kalisza, w gminie Żelazków. Liczy około 700 mieszkańców.

W dokumentach wymieniana jest od 1354 roku. Przez wiele wieków należała do różnych rodów rycerskich i rodzin szlacheckich. Jej pierwszymi właścicielami znanymi ze źródeł pisanych byli – w połowie XV w. – Dębscy. Później znajdowała się – w latach 1555-1749 – w posiadaniu Mikołajewskich, a następnie należała do Lisieckich (do 1761 r.) i Radolińskich (do 1830 r.) oraz skoligaconych z nimi Karśnickich (do 1848 r.). Kolejnymi właścicielami majątku Dębe byli członkowie rodziny Maetschke, ale w 1872 r. – z uwagi na ciążące na nim różne zobowiązania – został on sprzedany na przymusowej licytacji. Nabył go August Repphan i do jego rodziny należał on do lat międzywojennych. Ostatnim – przed wybuchem II wojny światowej – dziedzicem tego majątku był Bronisław Lompa.

Pierwsza informacja o istnieniu w Dębem drewnianej kaplicy – zbudowanej poza zasięgiem zabudowy mieszkalnej wsi – pochodzi z 1512 roku. Jak wynika z akt wizytacji kanonicznej przeprowadzonej w 1607 r. przez archidiakona gnieźnieńskiego ks. Mateusza Dąbrowskiego, kaplica ta – o czym mówiły dokumenty okazane wizytatorowi – poświęcona została w 1531 r. przez biskupa Jana Busińskiego, sufragana gnieźnieńskiego i otrzymała wtedy poczwórne wezwanie – św. Walentego męczennika, św. Stanisława biskupa, św. Idziego opata i św. Doroty panny i męczennicy. Na jej temat nic bliższego niestety nie wiemy, ale chyba musiała posiadać spore rozmiary, bowiem w sprawozdaniu powizytacyjnym nazwano ją kościołem.

Madonna ze szczygłem

W kaplicy tej znajdował się gotycki obraz przedstawiający Matkę Bożą z Dzieciątkiem trzymającym w rączce niewielki płócienny woreczek z siedzącym na nim szczygłem. Obraz ten już wówczas słynął łaskami i dlatego biskup Busiński polecił założyć oddzielną księgę, w której miano spisywać relacje o łaskach otrzymywanych za wstawiennictwem Najświętszej Maryi Panny na nim wyobrażonej, a także udzielił kaplicy – na mocy bulli papieża Grzegorza IX – 150 dni odpustu i od siebie dodał jeszcze dodatkowe 40 dni odpustu. Kaplica ta została rozebrana między 1607 a 1610 rokiem.

Pod koniec XVI w. w Dębem zbudowano kolejną, też chyba dużą, bo określaną w aktach wizytacyjnych z 1607 r. terminem oznaczającym miejsce kultu lub świątynię. Jej fundatorami byli najprawdopodobniej Mikołajewscy, ówcześni właściciele wsi. Została ona wzniesiona nieopodal zabudowań mieszkalnych miejscowych włościan i nosiła wezwanie Najświętszej Maryi Panny, co zezwala domyślać się, że przeniesiono do niej – ze starej kaplicy – obraz „Madonny ze szczygłem”.

Madonna ze szczygłem – gotycki obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, ołtarz główny koscioła parafialnego w Dębem.

Portret epitafijny Stanisława Mikołajewskiego – fundatora kościoła w Dębem (XVII w.)

Erygowanie parafii

Do schyłku XVI stulecia Dębe należało do parafii Kamień, która powstała około połowy XIII w. i wchodziła w skład archidiakonatu kaliskiego archidiecezji gnieźnieńskiej, a tamtejszy kościół parafialny był miejscem, w którym mieszkańcy Dębego korzystali z posługi duszpasterskiej. Jednak w 1587 r. ówcześni właściciele Kamienia – Jan i Andrzej Zarembowie, kościół ten przekazali innowierczej wspólnocie braci czeskich, zwanej „Jednotą”, która popierana była przez magnaterię i zamożną szlachtę i za jej pozwoleniem osiedlała się w Wielkopolsce. Zbór „Jednoty” założony w Kamieniu był jednym z dziesięciu zborów braci czeskich utworzonych w 2 połowie XVI w. w powiecie kaliskim. Doprowadziło to do sytuacji, w której wierni wyznania rzymsko-katolickiego zamieszkujący na terenie parafii Kamień pozbawieni zostali opieki duszpasterskiej i możliwości przyjmowania sakramentów świętych. Fakt ten spowodował konieczność podjęcia starań o utworzenie nowej parafii, która zapewniłaby katolikom wszechstronną posługę religijną i dostęp do sakramentów.

Z inicjatywą w tej sprawie wystąpił ówczesny właściciel Dębego, Stanisław Mikołajewski, który zobowiązał się zapewnić utrzymanie plebanowi i przekazał na jego potrzeby jeden łan ziemi, ogród, drewno na budowę domu mieszkalnego i budynków gospodarczych oraz prawo połowu ryb w Swędrni na własny użytek. Do jego prośby przychylnie odniósł się arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski i z dniem 4 lutego 1600 r. erygował parafię Dębe.

W 1607 r. syn Stanisława Mikołajewskiego – również Stanisław – na miejscu kaplicy ufundowanej przez ojca wzniósł duży, drewniany kościół. W jego ołtarzu głównym umieszczony został obraz „Madonny ze szczygłem”, który już w 1601 r.– z uwagi na łaski i cuda otrzymywane za wstawiennictwem dębskiej Maryi Panny – uznany został przez prymasa Stanisława Karnkowskiego za „imago miraculosa” (cudowny).

Świątynia ta jednak przez kilka następnych lat nie była konsekrowana i nie posiadała wezwania, co odnotowane zostało podczas wizytacji kanonicznej przeprowadzonej w październiku 1610 r. przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Wojciecha Baranowskiego, który w dokumencie powizytacyjnym przekazał nam również wiadomość o tym, że dawny zbór braci czeskich w Kamieniu już wówczas nie istniał. Kilka lat później tamtejszy kościół ponownie przeszedł w posiadanie katolików co umożliwiło reaktywowanie dawnej parafii, której samodzielność była jednak ograniczona, bowiem jej administrację powierzono proboszczom z Dębego. Parafia ta zniesiona została w 1816 r., po spaleniu się tamtejszego kościoła.

Z kolejnej wizytacji przeprowadzonej w dniu 8 grudnia 1719 r. przez ks. Jana Gałczyńskiego, archidiakona i oficjała kaliskiego, kanonika łowickiego i prepozyta białkowskiego, dowiadujemy się, że kościół w Dębem był już wtedy konsekrowany i nosił wezwanie Najświętszej Maryi Panny, ale niestety nie wiemy kiedy ta konsekracja miała miejsce.

Imago miraculosa i zmiana wezwania

Dalsze informacje na temat świątyni w Dębem pochodzą z końca stycznia 1730 r. – ze sprawozdania wizytacyjnego sporządzonego przez biskupa Franciszka Józefa Kraszkowskiego, sufragana gnieźnieńskiego, który zanotował, że cudowny obraz Matki Bożej dekorowało wówczas 331 tabliczek wotywnych świadczących o licznych cudach i łaskach otrzymanych za wstawiennictwem dębskiej Madonny. Miejscowym proboszczem był wtedy ks. Marcin Czarniewicz, którego staraniem w kościele zainstalowano w 1729 r. nowe organy, a na cmentarzu parafialnym zbudowano drewnianą dzwonnicę.

Dzisiejsze wezwanie kościoła parafialnego w Dębem – Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie – w źródłach pisanych po raz pierwszy pojawia się w aktach wizytacji kanonicznej przeprowadzonej 5 lipca 1761 r. przez ks. Antoniego Michała Wyczółkowskiego, archidiakona kaliskiego, kanonika kurzelowskiego i kanonika kolegiaty św. Michała na zamku krakowskim, ale niestety nie wiemy kiedy i w jakich okolicznościach nastąpiła zmiana wezwania tej świątyni.

Wiemy natomiast, że około 1770 r. ks. Józef Silesita z pomocą miejscowych parafian zbudował w dębskim kościele cztery drewniane ołtarze boczne. Trzy spośród nich zachowały się do naszych czasów, ale w ich retabulach mieszczą się obecnie obrazy wykonane w 2 połowie XIX wieku. Z kolei w następnym roku (1771) arcybiskup gnieźnieński Gabriel Podoski z powodu intensywnie rozwijającego się w Dębem kultu maryjnego i licznych pielgrzymek przybywających zwłaszcza na odpust parafialny w Święto Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie oraz na Zielone Święta, wydał dokument potwierdzający uznanie przez prymasa Stanisława Karnkowskiego obrazu „Madonny ze szczygłem” za „imago miraculosa”.

W latach 1794-1795 dzięki staraniom i na koszt ówczesnego właściciela Dębego – Kajetana Radolińskiego, miejscowy kościół otrzymał ceglaną podmurówkę.

Madonna ze szczygłem – gotycki obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem Jezus, obecnie w ołtarzu głównym koscioła parafialnego w Dębem.

Okolice miejscowości Dębe na mapie z 1835 r.

Parafia w dobie rozbiorów

Rozbiory Polski z 2 połowy XVIII w. i ustalenia kongresu wiedeńskiego z 1815 r. spowodowały konieczność wprowadzenie zmian w podziale administracyjnym Kościoła na ziemiach polskich. W wyniku tych działań parafia Dębe weszła w skład diecezji zwanej najczęściej kujawsko-kaliską, utworzonej przez Pius VII pod koniec lipca 1818 roku.

W początkowych latach istnienia diecezji kujawsko-kaliskiej miejscowy proboszcz ks. Filip Stanczewski przeprowadził remont dębskiej świątyni, podczas którego otrzymała ona ceglaną ścianę frontową oraz wzbogaciła się o murowaną zakrystię. W jej dalszych dziejach ważne miejsce zajmuje także rok 1866, kiedy to staraniem proboszcza ks. Czesława Harwasa oraz pomocy Juliana Czartkowskiego, dziedzica dóbr Kamień, przeprowadzono kolejny remont. Założono wówczas nowy dach z sygnaturką, dostawiono murowaną kruchtę i położono nową posadzkę oraz odnowiono ołtarz główny. Nieco później – w 1872 r. – ksiądz proboszcz Wiktor Sekowicz w miejsce drewnianego prezbiterium zbudował większe, murowane. W tym czasie parafia Dębe liczyła 2352 wiernych, a w 1887 r. ich liczba wzrosła do 2382 osób.

Nowe XX stulecie i budowa nowej światyni

Remonty i częściowe przebudowy dębskiego kościoła nie powstrzymały jednak jego stopniowego niszczenia się i na początku 1912 r. ówczesny proboszcz ks. Jan Cyranowski, podjął starania związane z budową nowej, murowanej świątyni. Opracowanie jej projektu powierzone zostało architektowi Jarosławowi Wojciechowskiemu, a do prac budowlanych – realizowanych przez Biuro Budowlane Stanisława Pronaszki z Warszawy – przystąpiono wiosną 1914 r. i do końca maja tegoż roku wykonano fundamenty nowej świątyni, którą wznoszono nieopodal kościoła drewnianego. Prowadzenie dalszych prac przerwał wybuch I wojny światowej i ich kontynuację podjęto dopiero w 1917 roku. Prace budowlane, ciesielskie i dekarskie ukończono późną jesienią 1918 r., ale wykończenie wnętrza i jego wyposażenie trwało do 1924 roku.

Konsekracja kościoła – pod dawnym wezwaniem – miała miejsce 8 maja 1928 r., kiedy urząd proboszcza pełnił ks. Edward Lidtke. Dokonał jej biskup Władysław Krynicki, ordynariusz diecezji włocławskiej utworzonej w 1925 r., po zniesieniu diecezji kujawsko-kaliskiej, do której włączona została parafia Dębe.

Część drewnianą starego kościoła parafialnego rozebrano w 1927 roku, a pochodzące z niego drewno zużyto do wykonania konfesjonałów i ławek do nowej świątyni oraz do budowy budynku gospodarczego i powiększenia stodoły, a resztę sprzedano. Natomiast murowane prezbiterium, zbudowane w 1872 r., rozebrano dopiero pod koniec 1933 r., a stare cegły wykorzystano, na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych ubiegłego wieku, do postawienia wokół kościoła murowanego parkanu. Umieszczono na nim Stacje Drogi Krzyżowej i zbudowano niewielką Grotą Matki Bożej z Lourdes, do której doprowadzono wodę ze studni stojącej niegdyś przy starym kościele, uznawaną nie tylko przez miejscowych parafian za posiadającą cudowne właściwości lecznicze (zwłaszcza na choroby oczu i epilepsję).

Fragment mapy Guberni Kaliskiej z 1910 r.

Kościół parafialny w Dębem zbudowany w latach 1914-1924, fot. z 1937 r.

Dzieje najnowsze

Po wybuchu II wojny światowej kościół w Dębem był dostępny dla ludności polskiej do marca 1941 r. – do chwili aresztowania ks. Józefa Gołębiowskiego, którego zamordowano na początku marca 1942 r. w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Później świątynia została zamknięta i stan ten trwał do 19 października 1941 r., kiedy władze okupacyjne skierowały na rezydenta przy miejscowym kościele ks. Zenona Wiewiórskiego. Miał on prawo odprawiać w niedzielę jedną Mszę św. dla Polaków i raz w tygodniu – między godziną 14.00 i 16.00 –przygotowywać dzieci do przyjęcia I Komunii świętej. W niedziele i święta odprawiał on także potajemnie Msze św. w Liskowie, Opatówku, Rajsku i Stawiszynie.

W okresie powojennym parafia Dębe należała nadal do diecezji włocławskiej, a z chwilą utworzenia przez Jana Pawła II w marcu 1992 r. diecezji kaliskiej, znalazła się w jej obrębie.